Đầu những năm 2000, ông ngoại dẫn cả nhà lên đồi Vọng Cảnh bên Thủy Xuân, rồi đồi thông thơ mộng bên Thủy Bằng cũng để vọng cảnh. Hồi đó tui còn nhỏ xíu, theo bước chân ông đi dạo trên con đường mòn uốn quanh, được lót phủ bởi lớp lá kim dày cui êm ái và thoang thoảng mùi gỗ mủ ẩm thơm.
Khi lội bộ lên đồi dốc, một công trình qui mô choáng ngợp từ từ trồi lên theo từng nhịp bước đi. Ông ngoại nắm tay tui đứng trên đỉnh đồi, ngang tầm mắt là cái “hang yêu quái” này. Ổng hù là tui mà hư hỏng thì ổng sẽ nhốt trong này luôn, coi bộ cũng giống mấy hang trong phim Tề Thiên nên tui tin thiệt nha. Bờ tường kín mít giữa đồi thông âm u, thêm màn sương mùa xuân ẩm ướt làm công trình thêm phần loang loáng nắng trời mà cũng bám rêu phong đủ đen thui đặng tương phản cực mạnh giữa màu xanh cây lá.
Tui đã sợ! Về nhà cứ ông ngoại nhắc về “hang yêu quái”, tui tưởng tượng sẽ phải lội bộ lên đồi thông để rồi bị hút vô trong hình tượng cái công trình này.
Năm đó, ông ngoại ổng dẫn cả nhà lên đồi thông không phải để vọng cảnh, mà là kiếm đất chôn mình. Ổng hù tui về cái “hang yêu quái” được mấy năm thì ổng nằm luôn gần “hang yêu quái”.
Tang ngoại, ánh mắt tui ngó nghiêng thầy tụng, quan tài, khói nhang, rồi cũng lại bị hút về cái “hang yêu quái” đó. Công trình bao năm cứ im lìm thi gan tuế nguyệt, mùa xuân phủ rêu cỏ, mùa hạ phủ nắng cháy, mùa thu phủ lá rụng, mùa đông phủ mưa phùn... Dưới cơn mưa Huế mỏng mảnh, công trình ngó cô liêu biết bao...
Ông ba, em ông ngoại, thấy tui ngó về đó hoài, mới nói đó là lăng bà Từ Dụ đó. Tui còn chưa định hình bả là ai, phải yêu quái không, bả sống trong đó lâu chưa sao không thấy bả ra ngoài chơi... thì ông ba xoa đầu nói tiếp, nào lên thăm ông ngoại mà dư dả thì giờ, ông ba dẫn tui vô lăng tham quan nha. Hai ông cháu móc ngoéo, có đồi thông lờ mờ khói nhang làm chứng.
Miết sau này lớn rồi tui mới tìm tòi tìm hiểu thêm, biết Từ Dụ là ai, Từ Dũ là xưởng đẻ :))) ; bà là vợ Hoàng đế Thiệu Trị, là mẹ của Hoàng đế Tự Đức. Cả nhà hoàng tộc luôn, VIP. Và cũng biết cái công trình “hang yêu quái” kia là lăng mộ của bả, là nơi bả nằm. Ông ngoại đúng là biết chọn địa thế chết ha, nằm gần Thái hậu luôn mà.
Ông ba già yếu, trở bịnh liên miên. Tui thì du hí đó đây chả mấy khi thèm vọng cảnh hay bắt yêu quái nữa. Cái lăng Từ Dụ vẫn nằm đó phơi gió sương. Mấy lần tạt ngang lên mộ ngoại, chỉ thấy cỏ mọc cao có khi ngang bụng, và một đàn bò cam đỏ nổi bật giữa cỏ xanh, đang nhởn nhơ vừa nhai nhóp nhép, vừa vô tư ỉa đầy sân lăng. Tui cũng chỉ chậc lưỡi, trời, tiếc cho một cái lăng, vậy thôi. Dù gì cái lăng chỉ là một cấu tử nhỏ trong khung cảnh mà thôi, và tui chỉ tới đây để vọng cảnh, vậy là thỏa mãn rồi.
Chục năm sau, ông ba cũng leo lên đồi vọng cảnh nằm chung với ông ngoại. Kiếp sau có làm người Việt Nam thì hai ông có ông nào lên Hoàng đế cho con nhờ cái dõi giàu sang phú quới, xin cảm ơn. Rồi ngó qua cái kiếp hoàng tộc sát bên, thấy lăng Từ Dụ vẫn có vậy, ngày càng mục nát hơn, còn đàn bò thì càng mập địch và đông đúc.
Vậy mà tui vẫn chưa đủ thôi thúc để tiến vô tìm hiểu về cái lăng. Thiệt tình lớn rồi thấy hồi đó mình hời hợt quá. Vẫn chỉ đứng từ đồi thông ngó qua, rồi chậc lưỡi tiếc, rồi ngoảnh đi, hết tiếc. Tính ra từ lúc tui biết tới cái “hang yêu quái”, sau này là lăng Từ Dụ, nó đã hơn chục năm hoang phế rồi. Tui tin rằng hậu duệ hoàng tộc, tử tôn có lẽ vẫn khói hương định kỳ, vì lễ nghi cung đình Huế rất gắt. Nhưng sao bên ngoài cái lăng đổ hoang tàn xót xa.
Có lẽ do dính cái tiếng Di tích lịch sử, nên lăng không được tự ý sửa chữa, cải tạo... tui nghi ngờ vậy.
Một ngày đẹp trời năm ngoái 2025 tui ghé lại sau đằng đẵng gần 20 năm tưởng chừng đã quên lãng, như li kem bơ ôi thật bất ngờ cái lăng đã thay da đổi thịt. Tường thành được ốp đá đen xanh, thấy không chắc chắn lắm mà cũng có cố gắng. Họa tiết trang trí và 3 đôi rồng chầu khảm sành màu theo kiểu thường thấy ở Huế, khiến công trình có diện mạo sáng sủa, mới mẻ đáng kể. Giờ đứng trên vọng cảnh đã không còn kiểu không khí âm u nữa.
Trước, 2 ông già nhà tui có thể cười ha há mộ mấy ổng còn sáng sủa hơn mộ Thái hậu hoàng cung, giờ thì chắc tém tém lại bớt rồi. Hình lăng mới tui để ở dưới đây; còn hình trên bài là lăng cũ chụp hồi 2022-2023.
